Dr. Kazi Mesbahuddin Iqbal
(Jessore)

Rdô I exkPt :
        Ww: KwRy ÌiogwD¥yd BKgwl 1946 owËlk 1lw dËh¹k ZwxkËL jËmwk mpËk RdôMÞpY KËkd„ jËmwk xRlw Æ×Ëlk exúPi ewËmêk mxpb Awowb orËKk ‘BKgwl ix™l’ Z^wk Ðex¢K gwry„  xeZw ikÉi KwRy AwxZtwk kpiwd jËmwk MhYêËiëU Mwloê Æ×Ëlk BvkwRyk xmqK xQËld„ iwZw ikÉiw kwxplw LwZ×d GKRd MÙxpYy xQËld„ 
        Rdwg BKgwl AwU hwB-ËgwËdk iËcø PZ×aê Ggv hwBËbk iËcø x§Zyt„ gr hwB Qw¢ Agþÿwt iwkw jwd, gr Ìgwd AgokeÞw® GKRd okKwky PwK×Ëk„ ÌiËRw Ìgwd Ñotbw AwxZtw gwdÖ jËmwËkk GKRd LøwZdwiw xmxqKw xQËld„ eéi hwB þÿwdyt gwk KwDxëoËlk oboø, ÌQwU Ìgwd xiDxdxoeøwl pwB Æ×Ëlk eÞcwd xmxqKw, ZÚZyt hwB ÌU…UwBl xgËmnš, ÌQwU hwB þÿexZ Ggv PZ×aê hwB PwUwWê GKwDËUëU„ gZêiwËd xZxd AwËixkKwgwoy„ hwB-ËgwdËbk iËcø GK hwB I bÖB Ìgwd jËmwËk gogwo KËkd„ Adø ogwB jËmwËkk gwBËk gogwo KËkd„
 
xmqw I Kiê Rygd :
        Rdwg BKgwËlk xmqw RygËdk oÔPdw pt jËmwk xRlw Æ×Ël Ggv GLwd ÌaËKB 1961 owËl iøwxUÛK×Ëlmd ewm KËkd„ BëUwkxixWËtU ewm KËkd 1963 owËl iwBËKl icÖoÔbd KËlR ÌaËK„ 1963 owËl XwKw ÌixWËKl KËlËR hxZê pd Ggv xdtxiZhwËg ewm Kkwk ek 1969 owËlk RwdÖtwkyËZ XwKw ÌixWËKl KËlR ÌaËK Gi. xg. xg. Go xWMÞy lwh KËkd„ ekgZêy xZd gQk GKB ÌixWËKl KËlR pwoewZwËl xmqwdxgm xpowËg KwR KËkd„ eÞaËi AaêËexWK owRêwky Ggv eËk GdwUiy xghwËMk xmqK xpËoËg ogêËiwU xZd gQk KwxUËt xZxd BvløwË¡ jwd„ DâP xmqwËaê 1972 owl ÌaËK 1981 owËlk xWËo¹k iwo ejêìæ BvløwË¡ gogwo KËkd„ PwKxkk owËa owËa xZxd erwËmwdwI PwxlËt jwd„ GB oit xZxd GøwËdoËaxmtw I BdËUdxoW ÌKtwk ËixWxoËdk eÞxZ AwKÚÄ pd Ggv GB xgnËt l¡d ÌaËK eÞaËi xW G (xWËeöwiw Bd GøwËdËaxmtw) ARêd KËkd„ 1978 owËl AwtwkløwË«k Wwgxld ÌaËK Gf. Gf. G. Awk. xo. Go xWMÞyeÞw® pd„ 1979 owËl l¡d ÌaËK Gf. Awk. xo. G xWMÞy ARêd KËkd Ggv ÌoLwËd iøwËKloxfÀ ËRdwËkl pwoewZwËl Aþÿwty KdowlËUëU xpËoËg PwKxk Ëdd„ 1981 owËlk xWËo¹Ëk ÌbËm xfËk AwËod Ggv xe. Go. xo Gk AdÖËiwbËdk iwcøËi okwoxk opËjwMy AcøweËKk eËb XwKw ÌixWËKl KËlËR ÌjwMbwd KËkd„ GLwËd iw¢ xZd o®wp PwKxk Kkwk ek Zbwdyìæd IPGMR G gbly pd„ 1989 owËl AcøweK xpËoËg eËbwdíxZ ÌeËt P›MÞwi ÌixWËKl KËlËR ËjwMbwd KËkd„ dt iwo eËk eÖdkwt IPGMR G eÞZøwgZêd KËkd Ggv 1990 owËl xe. Go. xo KZÚêK eÔYê AcøweK xpËoËg AdÖËiwbd lwh KËkd„ 
        1999 owËl IPGMR gŠg¬× ÌmL iÖxRg ÌixWËKl xgmðxgbøwlËt kÕewìæxkZ pt„ GB oit xZxd xghwMyt ÌPtwkiøwËdk bwxtZò QwrwI xgmðxgbøwlËtk ÌUÛRwkwk Gk bwxtZò MÞwpY KËkd„ eÞwt bÖB gQk bwxtZò ewlËdk ek eÞmwoxdK iZxgËkwËck KkËY ÌUÛRwkk Gk eb ÌaËK Bþæfw Ìbd„ ZËg eËk Awgwk ÌeÞwxhxo xpËoËg bwxtZò Ëdd„ 2001 owËlk dËh¹k Ìmn ejêìæ xZxd GB KwËR xdËtwxRZ xQËld„ egZêyËZ xZxd A¢ xgmðxgbøwlËtk GøwËdoËaxmtw, GdwlËRxotw I BdËUdxoW ÌKtwk ÌixWxod xghwËMk ÌPtwkiøwd xpowËg bwxtZò ewld KËkd„ 2005 owËlk 31 AwMýU GLwd ÌaËK xZxd PwKxk RygËdk BxZ UwËdd„ okKwky PwKxk ÌaËK Agok xdËt xZxd gwkËWi pwoewZwËl ÌjwMbwd KËkd„ GLwËd dt iwo PwKxk Kkwk ek AgËmËn 2006 owËlk RÖd iwËo xZxd XwKwk GËewËlw pwoewZwËl GËdoËaxmtlxR Ggv BdËoxëUh ÌKtwk xghwËMk KdowùUËUëU G« ÌKwtwxWêËdUk Ag xWewUêËiëU xpËoËg ÌjwMbwd KËkd„
        xmqK xpËoËg xZxd xdËRËK ÌiwUwiÖxU ofl gËl iÖløwtd KËkd, KwkY Adøwdø opKiêyËbk AKן owpwËjø xPxKuow mwËþèk GB xghwMËK G ËbËm eÞxZxÅZ Kkgwk oÖËjwM ÌeËtËQd„ G mwËþèk DâP xWMÞycwky eÞwt ogwB Z^wk Qw¢ Aagw Qw¢y„ ÌemwMZ RygËd xZxd Gf. xo. xe. Go Ggv xW. G Gk xmqK I ekyqK Qwrw xgËbËm (ewxKþæwËdk) Gf. xo. xe. Go Gk ekyqK, ÌdewËlk xW. G ekyqwk ekyqK pItw Qwrw x¢hÔgd xgmðxgbøwlËt GËdoËaxmtwk Reader Gk External Interviewer pËtËQd„ xZxd gwvlwËbËm KËlR Ag owRêdo I xfxRxotwd ÌaËK oóiwdoÔPK Gf. xo. xe. GoI lwh KËkd„
        GLd xZxd gwvlwËbm ÌowowBxU fk ýUwxW Ag ÌeBd (xg. Go. Go. xe) Gk ohwexZ„ gwvlwËbm ÌowowBxU Ag GøwËdoËaxmIlxRÄ Gk owËtxëUK KxixUk hÔZeÔgê ÌPtøwkiøwd I iÖLe¢ RwdêwËlk oóewbK i¡lyk hÔZeÔgê ÌPtwkiøwd„ xZxd gwvlwËbm KËlR Ag xfxRxmtwd I owRêdËok iÖLew¢ RwdêwËlk oóewbK i¡lyk hÔZeÔgê ÌPtwkiøwd„ xZxd hwkËZk ÌeBd ÌowowBxUk iÖLe¢ RwdêwËlk oóewbK i¡xlk ÑgËbxmK oboø„ xZxd BËëbËdxmtwk x¢ßxUKøwl ÌKtwk ÌowowBxU Gk iÖLe¢ RwdêwËlk oóewbK i¡lyk ÑgËbxmK oboø„

MËgnYwiÔlK KiêKw« :
        xZxd eÞwt Acê mZwxcK MËgnYw KËiêk owËa RxrZ xQËld Ggv Ìbmy xgËbmy RwdêwËl eÞKwm KËkËQd„ gZêiwËd Z^wk xWewUêËiËëU 10xUk Ìgmy oiowixtK ejêwËtk MËgnYw PlËQ Ggv GB gøwewËk xZxd Ìgm xKQÖ AwìæRêwxZK LøxZI ARêd KËkËQd„

owxpZø I owvÆÚxZK KiêKw« :
        Æ×Ël AøtdkZ Agþÿwt xbmwky dwiK ÌbItwl ex¢Kw eÞKwm KËkËQd„ eËk ÌixWËKl KwËlËR xi…wPwk dwËi xdtxiZ KwU×d iøwMwxRd eÞKwm KËkËQd„ Z^wk Qxg I KwU×êd A^wKwk mL AwËQ„ Qw¢wgþÿwt ÌixWËKl KËlËRk ié dwUËK AvmMÞpY QwrwI gwvlwËbm ÌUxlxhmËdk eÞPwxkZ dwUËK Axhdt KËkËQd„ G QwrwI Z^wk kxPZ e^wPxU dwUK gwvlwËbm ÌUxlxhmËd eÞPwxkZ pËtËQ„ dwUK†xlk iËcø 1969 owËl eÞPwxkZ pËtËQ ‘K^wËPk eÙxagy’ I ÌUxdo DBxltwioz Gk ‘Möwo iøwËdRwxkk AdÖgwb’„ 1970 owËl eÞPwxkZ pËtËQ ‘GKiÖËVw AwKwm’, 1993 owËl eÞPwxkZ pËtËQ ‘NUdwk ek’ dwUKxU„ ‘dwi eÞKwËm AxdâQÖK’ eÞPwxkZ pËtËQ 7B RÖlwB 1994 owËl, ‘GB Awxi ÌoB Awxi’ 1995 owËlk 10B AwMÄ eÞPwxkZ pËtËQ„ GLdI ÌlLwËlxL QwËrdxd ZËg ÌemwMZ KiêgøwþæZw GKxU eÞxZg¬K„ 70 bmËKk eÞai xbËK ‘xmùeKlw’ dwiK GKxU owxpZø eÞxZKwt xdtxiZ ÌlLK xQËld„

owvMVxdK KiêKw¡ :
        jËmwk xRlw Æ×Ëlk eÞ£ßd Qw¢ oxixZk hÔZeÔgê ohwexZ„ AwfRwlÖËdíow fwDË¡md dwiK GKxU ÌogwiÔlK ovMVËdk eÞxZÅwZw oboø Ggv xdgêwpy exkPwlK„ GB ovMVd bÖ:þÿ iwdÖnËK gto xdxgêËmËn xPxKuow, AwmÛt, xmqwk gøwewËk opwtZw KËk„ 

¸iY :
        Ìemw Ggv MËgnYwk KwËR xZxd gøweK ¸iY KËkËQd„ Bvløw«, Awtøwkløw«, jÖ£ßkwÄÛ, Rwewd, ÌKwxktw, awBløw«, hwkZ, BËëbËdxmtw, xoŠweÖk, mÛyl‰w BZøwxb ÌbËm AwixìèZ g£ßw pËtËQd Aagw xWewUêËiËëUk MËgnYw KËiêk eÞg¬ Ëem KËkËQd„ G QwrwI xZxd fÝwëo, Rwiêwdy I KwdwWw ¸iY KËkËQd„ 

ewxkgwxkK Rygd :
        1971 owËlk ÌfÝgÛØtwky iwËo xZxd RwiwleÖk xdgwoy ikÉi xRdíZDlöwp owËpËgk KxdÅ Kdøw Ww: xddw Ìpwiwtkw dwRdyËdk oËa xggwpoÔË¢ Awg¦ pd„ Ww: dwRdyd XwKwþÿ ÌiwpóibeÖk føwxUêxdxU owxhêo I ÌUBxdv ÌoëUwËk xkËeÞWwƒxUg ÌixWxod G xgËmn hÖxiKw xdËtËQd Ggv KiêkZ„ G xgnËt xZxd ÐgËbxmK ÌUÛxdv MÞpY KËkËQd„ 
        ZwËbk GKxU oìæwd, mwioy Zwiwkw BKgwl, xmqwMZ KÚxZËZòk AxcKwky„ xhLwkØËdíow Æ×l ÌaËK 1992 owËl oxóixlZ Ìicw ZwxlKwt 10i þÿwd AxcKwk KËkd owËtëo ÌaËK„ 1994 owËl xhLwkØËdíow KËlR ÌaËK oxóixlZ Ìicw ZwxlKwt 2t þÿwd AxcKwk KËkd Ggv gÖËtU G KxóeDUwk owËtëo G« Bx™xdtwxkv xghwËM þíwZK ARêd ËmËn 2001 owl ÌaËK AwËixkKwËZ AwËQd„ ÌoLwËd University of Illinois at Urbana Champaign G KxóeEUwk xgnËt xe. GBP. xW ËZ Acøtd KkËQd„

ÈËbm eÞyxZ :
        xdR ÌRlw jËmwËkk eÞxZ Zwk jËaÄ hwlgwow kËtËQ„ xZxd eÞxZ guokB jËmwËk jwd„ xPxKuow xgntK gw Adø ÌKwd xgnËt jËmwËkk ÌlwËKk eÞxZ Z^wk opwdÖhÖxZ gw owpwËjøk pwZ og oit eÞowxkZ kËtËQ„

Zaø oÔ¢ : owqwuKwk
oóewbdw : Ìiw: pwowdÔŒwiwd xgeÖl
mwxiDl Awxid mwìæ